Топ-100
Back

ⓘ Sədri Maqsudi Arsal. Sədrəddin Nizaməddinoviç Maqsudov, hazırkı Rusya içindəki Tataristan cümhuriyətinin paytaxtı Kazanın ətrafındakı Taşşu kəndində doğulmuşdur ..




Sədri Maqsudi Arsal
                                     

ⓘ Sədri Maqsudi Arsal

Sədrəddin Nizaməddinoviç Maqsudov, hazırkı Rusya içindəki Tataristan cümhuriyətinin paytaxtı Kazanın ətrafındakı Taşşu kəndində doğulmuşdur. Atası kəndin mollası Nizaməddin Molla idi. Kənd məktəbindən sonra 1888-ci ildə Allamiyə Mədrəsəsinə getdi. Böyük qardaşı Əhməd Hadi 1868-1941 də eyni mədrəsədə oxumuş, arxasından orada müəllim olmuşdu. Daha sonra ünlü bir pedaqoq və Kazanın bəlli-başlı Cəditçilərindən biri olacaq Əhməd Hadi Maqsudi, 1895-ci ildəbir illıynə Bağçasaraydaki Zincirli Mədrəsədə dərs verməyə gedərkən, qardaşını bərabərində götürdü. Sədrəddin, bu qurumda müəllimlik edəm İsmayıl bəy Qaspıralı 1851-1914yla tanış oldu və onun fikirləriylə yaxından qarşılaşdı. Dönüşündə Rus Müəllimlər Məktəbinə girərək həyatında devrim, dönüş olmasına bir qərar aldı. Bu kararı nədəniylə o zamanlar Türk camaatinca tənqid edildi. Müəllimlər Məktəbini bitirdiktən sonra təhsilinə İstanbulda davam etmək istədi. Yolunun üzərində olan Kırıma gələndə İsmayıl Qaspıralı" ilə görüşdü. İsmayıl bəy Qaspıralı" onun modern anlamda daha yaxşı təhsil ala biləcəyi Parisə getməyə həvəsləndirdi. Ali savadını Sorbonna Universitetində tamamladı.

Sədri Maqsudi Arsal, Orenburdda qızıl mədəni işlədən Rameev ailəsinin qızı olan Kamilə xanım ilə evliydi, Adilə və Nailə ismində iki qızları oldu. 1957-ci ildə İstanbulda vəfat etmişdir. Qəbri, İstanbul Zincirlikuyu Məzarlığındadır.

                                     

1. Fəaliyyəti

1917-ci ildə Ufada qurulan Milli İdarənin və parlamenti Milli Məclisin sədri olmuşdur. Bolşeviklərin Milli İdarənii ləğv etmələrindən sonra Qərbi Avropaya qaçmışdır. Türkiyə Cumhuriyətinin quruluş illərındə Mustafa Kamal Atatürk tərəfındən Türkiyəyə dəvət edilmiş və çox xidməti olmuşdur. Türkiyədə Türkçülüyün təməlini atanlar arasında ilk sıralardadır. Cumhuriyətin ilk huquq fakültəsinin qurucu müəllimlərindəndir. Qızlarından Adilə Ayda, 1932-ci ildə Türk Xarici işlərinə girmiş ilk qadın diplomatdır. Türk Dil Qurumunun qurulmasında önəmli qatqıları olmuşdur. Türk Dili İçin isimli əsərinə Atatürk ön söz yazmışdır. Bu əsərdən təsirlənən Atatürk Türk Dil Qurumunun qurulması talimatını vermişdir.

Sədri Maqsudi Arsal, TBMM Türkiyə Böyük Millət Məclisi də IV Dönəm Şəbinkarahisar, III Dönəm Girəsun və IX Dönəm Ankara millət vəkili olaraq vəzifə tutmuşdu.

Ünlü rus yazıçısı Lev Tolstoy, Sədri Maqsudidən "Ağıllı Tatar uşağı" deyə bəhs etmişdir.

                                     

2. Akademik karyerası

Parisdə olduğu dönəmdə Sorbonnə Üniversitetində Türklərin tarixi üzərinə akademik çalışmalar hazırlamışdı. Ancaq əsil 1924-cü ildə yəni Türk Cumhuriyətinə bir dizi konferanslar vermək üçün gedəndə həyatında kökdən bir dəyişmə oldu. 1925-ci ildə Türk Ocakları başkanı Həmdullah Sübhidən Qazi Həzrətlərinin ozünü Türkiyəyə dəvət etdiyinə dair bir məktub aldı. Rusiyada ikən Sədrəddin Nizaməddinoviç Maksudov olan ismi, bir az dəğişərək və Arsal soyadı əlavə olunaraq Sədri Maqsudi Arsal oldu. Ordinaryus Professor olan Arsal, Türkiyədə çox yönlü bir filosof olaraq hüquq, tarix, fəlsəfə, dilçilik, sosiologiya və hüquq tarixi kimi dəyişik sahələrdə akademik çalışmalar hazırlayaraq bilim alanında Türkiyənin ismini dünyaya duyurulmasına katkıda bulundu. Bir milli tarix şahsiyəti olarak kitaplarında, akadəmik çalışmalarında, gazətə makalələrində, ünivərsitədə konfərans və dərslərində və parləmənto konuşmalarında fikirlərini yaymaya çalıştı.

                                     

2.1. Akademik karyerası Hüquq adamı

Paris Hüquq fakültəsi məzunu Arsal, 1925 ilində Ankara Hüquq Fakültəsinin qurucularındandır. Uzun illər bu fakültədə sonra da İstanbul Ünivərsitəsi Hüquq Fakültəsində dərslər vərdi. Hüququn Umumi Əsasları 1937, Hüquq Tarixi Dərsləri 1938, Umumi Hüquq Tarixi 1941, Hüquq Fəlsəfəsi Tarixi 1946 və Türk Tarixi və Hüquq 1947 isimli əsərləri Türkiyədə hüquq əğitiminin gəlişiminə önəmli qatkılar olarak anılır. Ancak Türkiyədəki kanuni çalışmalara asıl katkısı, bugün Türkiyədə hüquq alanında təməl dəsr müfrədatından olan Türk Hüququ Tarixi disiplininin kurmasıdır. Bu dərsi müfrədata alarak dünyada ilk dəfa vərmiştir.

                                     

3.1. Biblioqrafiya Kitablar

  • Maqsudi, S. 1941. Umumi Hüquq Tarixi, Ankara: Ankara Hüquq Fakultəsi Yayınları. İkinci baskı: 1944. Üçüncü baskı: 1948.
  • Maqsudi, S. 1934. Orta Asya Türk Dəvlətlər, Ankara: Türk Tarixinin Anahatları Sərisi, II, No. 19.
  • Maqsudi, S. 1930. Türk Dili İçin, Ankara: Türk Ocakları Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1947. Türk Tarixi Və Hüquq, İstanbul: İstanbul Hüquq Fakültəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1940. Təokratik Dəvlət və Laik Dəvlət, İstanbul – İstanbul Ünivərsitəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1955. Milliyət Duygusunun Sosyolojik Əsasları, İstanbul. İkinci baskı: 1975. Üçüncü baskı: 1979.
  • Maqsudi, S. 1940. İngliz Ammə Hüququnun İnkişafı Safhaları, İstanbul – İstanbul Hüquq Fakültəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1928. Türk Hüquq Tarixi, Ankara: Ankara Hüquq Fakultəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1927. Hüquq Tarixi Dərsləri, Ankara: Ankara Hüquq Fakultəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1946. Hüquq Fəlsəfəsi, İstanbul: İstanbul Hüquq Fakültəsi Taləbə Cəmiyət Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1898. Maişət, Kazan. İkinci baskı: 1914.
  • Maqsudi, S. 1933. İskitlər-Sakalar, Ankara: Türk Tarixinin Anahatları Sərisi, No. 5.
  • Maqsudi, S. 1945. Farabi’nin Hüquq Fəlsəfəsi, İstanbul – İstanbul Hüquq Fakültəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1947. Kutadgu-Bilig, İstanbul – İstanbul Hüquq Fakültəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1937. Hüququn Umumi Əsasları, Ankara: Ankara Hüquq Fakultəsi Yayınları.
  • Maqsudi, S. 1912. İngiltərəyə Səyahat, Kazan.


                                     

3.2. Biblioqrafiya Məqalələri

  • Maqsudi, S. 1925. "Türk tarixinin təlkinatı", Türk Yurdu, cilt 1, sayı 4.
  • Maqsudi, S. 1911. "Böyük milli Əməllər", Türk Yurdu, sayı 1, sahifə 8.
  • Maqsudi, S. 1946. "İnsanların manəvî hayatında gayə və idəallərin rolü", Tasvir, 7 Nisan, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 10", Milliyət, 9 Əkim, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1946. "Bəşərî camiaların hayatında propagandaların rol və kudrəti", Tasvir, 30 Haziran, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "Ruhî və manəvî hayatın zənginliği və yaş", Tasvir, 12 Mayıs, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1925. "Ankara Hüquq Məktəbinin tarihî əhəmmiyəti", Hakimiyət-i Milliyə, 14 Əylül, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 4", Milliyət, 2 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 1", Milliyət, 28 Əylül, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 13", Milliyət, 14 Əkim, sahifə 5.
  • Maqsudi, S. 1946. "Millətlərin hayatında Yüksək Öğrənimin rolü və Profəsörlər sınıfının diləkləri", Tasvir, 2 Haziran, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1945. "Siyasî Partilərin idəolojiləri", Tasvir, 6 Aralık, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1945. "Dəmokrasi və Müsavat əsası", Tasvir, 30 Aralık, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "İlim və Hürriyət", Tasvir, 17 Şubat, sahifə 3-4.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 8", Milliyət, 6 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1925. "Lisanların təkâmül və inkişafında Akadəmilərin rolü", İkdam, 6 Əkim.
  • Maqsudi, S. 1925. "Çinlilər ilə Moğolların Hüvəy-Hu və Uygurları ilə Orhon Türk kitabələrindəki Oğuzların ayniyəti", Türk Yurdu, sayı 7, sahifə 27.
  • Maqsudi, S. 1946. "Atomun fəlsəfî tarixi", Tasvir, 9 Haziran, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1948. "İlmî usullərlə yaratılmış Türkçə və müstakil bir ilim dili lâzımdır", Cumhuriyət, 19 Əkim, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1948. "Dil ıslahı və Dil Kurumu", Cumhuriyət, 23 Əkim, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1946. "Avrupa mədəniyətinin istikbali", Tasvir, 21 Nisan, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 10", Milliyət, 9 Əkim, sahifə 5.
  • Maqsudi, S. 1946. "Millətlərin hayatında fikir və idəallərin rolü", Tasvir, 14 Nisan, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "Ədəbî Barış və millətlər birləşməsi", Tasvir, 11 Ocak, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 12", Milliyət, 13 Əkim, sahifə 5.
  • Maqsudi, S. 1946. "Arap Birliği və böyük Arap millətinin istikbali", Tasvir, 19 Mayıs, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 11", Milliyət, 11 Əkim, sahifə 5.
  • Maqsudi, S. 1946. "Ünivərsitə Muhtariyətini zarurî kılan səbəplər", Tasvir, 10 Mart, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "Kadim Yunan’da ilmî muhtariyət", Tasvir, 24 Şubat, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1925. "Çinlilərin Huvəy-hu dədikləri halkın Orhon kitabələrindəki Oğuzların ayni olduğuna dair izahat", Türk Yurdu, sayı 13, sahifə 218.
  • Maqsudi, S. 1946. "Müsbət ilimlər və fəlsəfə", Tasvir, 24 Mart, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "Dəmokrasi və Hürriyət", Tasvir, 6 Ocak, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 5", Milliyət, 3 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1925. "Türk Birliği", Türk Yurdu, sayı 11, sahifə 396.
  • Maqsudi, S. 1925. "Lisanların təkâmül və inkişafında Akadəmilərin rolü", İkdam, 5 Əkim.
  • Maqsudi, S. 1925. "Lisanların inkişaf və təkâmülündə Akadəmilərin rolü", Türk Yurdu, sayı 12, sahifə 525.
  • Maqsudi, S. 1945. "Dəmokrasinin ilmî və ruhî əsasları", Tasvir, 10 Aralık, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 6", Milliyət, 4 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1946. "Milli idəoloji və yabancı idəolojilər", Tasvir, 13 Ocak, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1924. "Çinlilərin və Moğolların Hüvəy-Hu’ları və Orhon Türk yazıtlarındaki Tokuz Oğuzlar", Journal Asiatiquə, sahifə 141.
  • Maqsudi, S. 1946. "Amərika Birləşik Dəvlətlərində fəlsəfî cərəyanlar", Tasvir, 26 Mayıs, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 9", Milliyət, 7 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1924. "S. Maksudof Çin tarihlərindəki Kuzəy Uygurlarla Tokuz Oğuzları ayniliği hakkında bir bildiri okuyor", Journal Asiatiquə, sahifə 37.
  • Maqsudi, S. 1929. "Ga nin ən böyük əsəri nədir?", Milliyət, 9 Təmmuz, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1929. "Günə bakan aşk pəygambəri", Hakimiyət-i Milliyə, 29 Kasım, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1948. "Mədənî millətlərdə ilim dili yaratma tarixinə bakış", Cumhuriyət, 5 Əkim, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1926. "Yəni Ankara", Hakimiyət-i Milliyə, 5 Mart, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 7", Milliyət, 5 Əkim, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 3", Milliyət, 30 Əylül, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1914. "Əməllər üstadı İsmail Gaspıralı", Tərcüman, sayı 2121.
  • Maqsudi, S. 1946. "Mədəniyət mahsulləri və kültür kıymətləri zail olmaz", Tasvir, 21 Nisan, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1946. "Dəmokratik səçim usulünün bəş mühim əsası", Tasvir, 5 Mayıs, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1925. "Türk tarixinin təlkinatı", Türk Yurdu, sayı 14, sahifə 377.
  • Maqsudi, S. 1945. "Dəmokrasinin istinad əttiği ilmî və fəlsəfî əsaslar", Tasvir, 23 Aralık, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1928. "Lisan ıslahı məsələsi 2", Milliyət, 29 Əylül, sahifə 4.
  • Maqsudi, S. 1945. "Dünyada iki türlü təlâkki karşı karşıya", Tasvir, 21 Əkim.
  • Maqsudi, S. 1950. "Dəmokrasinin kapısı önündəyiz", Cumhuriyət, 2 Mayıs, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1946. "Ünivərsitə Muhtariyəti", Tasvir, 3 Mart, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1945. "Dəmokrasi və Hüquq", Tasvir, 29 Əkim, sahifə 2.
  • Maqsudi, S. 1946. "İngiltərədə Dəmokrasinin ruhu və tarihî təməlləri ", Tasvir, 16 Haziran, sahifə 3.
  • Maqsudi, S. 1911. "Böyük milli Əməllər", Türk Yurdu, sayı 2, sahifə 33.
  • Maqsudi, S. 1946. "Tarihtə vəto hakkının mənfî rolü", Tasvir, 31 Mart, sahifə 3.